Język chiński rzadko wybierany jest do nauki, jednak już dawno wspiął się na poziom o światowym znaczeniu. Według najnowszych danych językiem chińskim posługuje się około 1,3 miliardów ludzi na całym świecie, czyli prawie 1/5 ludności Ziemi. Większość z nich mieszka w Chinach (lub ChRL), Singapurze, Tajwanie, Filipinach oraz innych krajach, gdzie znajdują się społeczności Chińczyków. Mieszkają również w Rosji, Stanach Zjednoczonych, Australii oraz Azji. Język chiński najmniej rozpowszechniony jest w Ameryce Południowej i Afryce. Sprawdźmy, co tak naprawdę wiemy, a czego nie – o języku chińskim, jego dialektach i wymowie.

 

Podstawowe fakty o języku chińskim i jego dialektach

Na pytanie o ilość języków używanych w Chinach nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Różne źródła podają diametralnie różne liczby, w zależności od kryteriów przyjmowanych przez autorów. Atlas Języków Chin z 1987 roku podaje liczbę ok. 80 języków używanych na terytorium ChRL. Przez ponad 20 lat, które minęły od pierwszego wydania Atlasu, badania nad językami Chin znacznie się pogłębiły i rozszerzyły. W sumie w artykułach zapowiadających nowe wydanie Atlasu języków Chin podaje się ok. 130 języków. Chińskim posługuje się 94% ludności Chin, pozostałe 6% posługuje się językami należącymi do następujących rodzin językowych: rodzina sino-tybetańska (汉藏语系 Hànzàng Yǔxì) – tybeto-birmańskie, kam-tai (dajskie), miao-yao; ałtajska (阿尔泰语系 Ā’ěrtài Yǔxì) – turkijskie, mongolskie, tunguska; austroazjatycka (南亚语系 Nányà Yǔxì), austronezyjska (huihui, 南岛语系 Nándǎo Yǔxì) indoeuropejska (印欧语系 Yìn’ōu Yǔxì) oraz język koreański.

Inny punkt widzenia przedstawia SIL International – chrześcijańska naukowa organizacja non-profit skupiona na studiowaniu i dokumentacji mniej rozpowszechnionych języków.  Organizacja wymienia 298 żywych języków w Chinach, w tym 13 języków chińskich oraz chiński język migowy, a także 22 żywe języki na Tajwanie.

Dialekty języka chińskiego

Dialekty języka chińskiego klasyfikowane są głównie na podstawie kryteriów fonetycznych, jako że są one najbardziej wyraziste. Za punkt wyjścia do porównań cech fonetycznych dialektów przyjmuje się język średniochiński (中古汉语 zhōnggǔ hanyǔ), język z czasów dynastii Sui, Tang i Song (ok. VI-X wieku) zrekonstruowany na podstawie źródeł pochodzących z VII-XI wieku.

Powstanie dialektów języka chińskiego jest efektem migracji ludności Han w różnych okresach ostatnich dwóch tysięcy lat. Dialekty chińskie można ogólnie podzielić na grupę dialektów północnych (mandaryńskie, 官话 guānhuà) i południowych.

Dialekty północne języka chińskiego

Dzięki warunkom geograficznym i silnej administracji, które sprzyjały utrzymywaniu kontaktów handlowych i co za tym idzie wymianie językowej, dialekty północne pozostały wzajemnie zrozumiałe. Liczbę użytkowników dialektów północnych szacuje się na około 900 mln.

Dialekty południowe języka chińskiego

Dialekty południowe są wzajemnie niezrozumiałe i wg podziału Alfreda F. Majewicza (polski językoznawca, filolog, profesor UAM i UMK, poliglota znający 10 języków biegle i 40 biernie) można podzielić je na sześć grup:

  • Yue (粤) – używane na terenie chińskich prowincji Guangxi, Guangdong, także w Hongkongu i Makau;
  • Kejia (客家) – (hakka) występujące w prowincjach Guangdong, Fujian, Jiangxi, Guangxi, na południu Hunanu, w Syczuanie i na Tajwanie;
  • Min (闽) – (hoklo) używane na Tajwanie, Hajnanie i Zhongshan, a także w prowincjach Guangdong i Zhejiang;
  • Xiang (湘) – (hunański) grupa dialektów używanych w prowincji Hunan;
  • Gan (赣) – występujące przede wszystkim w centralnej części prowincji Jiangxi;
  • Wu (吴).

W 1963 roku został opublikowany artykuł, który był wynikiem badań przeprowadzonych w latach 1956-1958. W artykule tym ostatecznie uznano, że w przeciwieństwie do wcześniejszych poglądów, dialekty min stanowią nie dwie odrębne grupy (północną i południową), a jedną grupę, choć wewnętrznie mocno zróżnicowaną. W ten sposób ustalono, że język chiński dzieli się na siedem grup dialektalnych.

Dialekty języka chińskiego

  1. Dialekt mandaryński (北方方言 Běifāng Fāngyan lub 官话 Guānhua)
  2. Dialekt wu (吴方言 Wu Fāngyan)
  3. Dialekt gan (赣方言 Gan Fāngyan)
  4. Dialekt hakka (客家方言 Kejiā Fāngyan)
  5. Dialekt xiang (湘方言 Xiāng Fāngyan)
  6. Dialekt min (闽方言 Mǐn Fāngyan)
  7. Dialekt yue (粤方言 Yue Fāngyan)

Niektórzy badacze, wzorując się na podziale zaproponowanym przez Li Ronga w Atlasie języków Chin, uwzględniają jeszcze 3 grupy dialektów południowych, w tym grupę Hui (徽), która przez innych językoznawców zaliczana jest do grupy dialektów wu.

Dialektami wu posługuje się, wg różnych źródeł, od 75 mln do 80 mln ludzi w Chinach. Poza tym, wu występuje również np. w Stanach Zjednoczonych. Dialekty wu są używane w południowej i południowo-wschodniej części prowincji Jiangsu (na południe od rzeki Jangcy i na wschód od miasta Zhenjiang), na wyspie Chongmin, na całym wydzielonym obszarze w większości prowincji Zhejiang.

Trudno wyznaczyć dokładną granicę występowania dialektów wu. Na północy linia demarkacyjna pomiędzy wu a dialektami mandaryńskimi jest tak rozmyta, że można wręcz mówić o występowaniu języków mieszanych. Tymczasem na południu dialekty wu graniczą z grupą dialektów min. Występujące na tym obszarze izogłosy są bardzo wyraźne, o czym może świadczyć chociażby analiza sąsiadujących ze sobą dialektów z Wenzhou (grupa wu) i Zherong (grupa min).

Określenie „dialekt wu” nie dotyczy pojedynczej odmiany języka chińskiego a całej grupy dialektów, którą cechuje duże zróżnicowanie. Dialekty wu dzieli się na południowe i północne.

Bardziej szczegółowy podział dialektów wu jest w Atlasie Języków Chin:

  • Grupa Taihu (太湖片 Tàihú piàn), która dzieli się na 6 podgrup:
    1. podgrupę Changzhou (常 州 小 片 Chángzhōu Xiǎopiàn) – obejmuje powiaty: Danyang, Jinan, Lishui oraz miasto Changzhou,
    2. podgrupę Suhujia (苏沪嘉小片 Sūhùjiā Xiǎopiàn) – obejmuje m.in. powiaty Nantong, Rudong oraz miasta: Suzhou i Szanghaj,
    3. podgrupę Huzhou (湖 州 小 片 Húzhōu Xiǎopiàn) – obejmuje min. prowincje Changxing, Anji oraz miasto Huzhou,
    4. podgrupę Hangzhou (杭 州 小 片 Hángzhōu Xiǎopiàn) – obejmuje wyłącznie Hangzhou,
    5. podgrupę Linshao (临绍小片 Línshào Xiǎopiàn) – obejmuje min. prowincje Lin’an, Changhua oraz Fuyang,
    6. podgrupę Mingzhou (明州小片 Míngzhōu Xiǎopiàn) – obejmuje min. prowincje Yin, Zhenhai oraz miasto Ningbo;
  • Grupa Taizhou (台州片 Táizhōu Piàn) obejmująca m.in. powiaty Sanmen oraz Linhai;
  • Grupa Wenzhou (温州片 Wēnzhōu Piàn), nazywana również grupą Dong’ou, obejmuje m.in. powiaty Ouhai i Yongjia oraz miasto Wenzhou;
  • Grupa Wuzhou (婺州片 Wùzhōu Piàn) – powiaty Lanxi i Tangxi oraz miasto Jinhua;
  • Grupa Liqu (丽衢片 Lìqú Piàn):
    1. podgrupa Chuzhou – powiaty Lishui, Jinyun oraz Xuanping,
    2. podgrupa Longqu – powiaty Longquan, Qingyuan oraz Songyang.

System fonetyczny wu nie jest jednak jednolity, co przejawia się choćby na płaszczyźnie tonalności. Użytkownicy dialektów wu posługują się najczęściej siedmioma lub ośmioma tonami. Na przykład mieszkańcy Changzhou, Suzhou, Hangzhou i Ningbo posługują się siedmioma tonami, a m.in. mieszkańcy Piaoyang, Wenzhou, Dongyang, czy dzielnicy Szanghaju – Songjiang, ośmioma. Istnieją jednak również odmiany wu, w których używa się tylko pięciu (mowa szanghajska) lub aż dziesięciu tonów (dialekt tongdong).

Różnice w klasyfikacji wynikają głównie z kwestii uznawania języków oraz kryteriów w rozróżnianiu języków od dialektów.

Współczesny język chiński

Mówiąc o języku chińskim, należy wprowadzić do niniejszego mini-wypracowania pojęcie „współczesny język chiński” (现代汉语 xiandai hanyǔ), które obejmuje wszelkie jego odmiany używane obecnie na terenie Chin i poza nimi.
Odmiany lokalne języka chińskiego nazywane są po chińsku 方言 fāngyan, co najczęściej tłumaczy się jako „dialekt”. Zachodni odpowiednik tego wyrazu nie oddaje jednak w pełni chińskiego znaczenia (dosł. „mowa lokalna”; „mowa miejscowa”), które związane jest z wielowiekową tradycją traktowania języka chińskiego jako jednej całości, mimo jego różnorodności.

Najbardziej rozpowszechniony jest dialekt północnochiński, czyli mandaryński. Posługuje się nim około miliarda Chińczyków. Większość użytkowników mieszka w północnej oraz zachodniej części Chin. Standardowym językiem chińskim, którym posługują się użytkownicy różnych dialektów, jest pǔtōnghuà. Jest to oficjalny standard mówionego języka chińskiego, używany jako język urzędowy w Chińskiej Republice Ludowej, jednym z czterech oficjalnych języków Singapuru, a także jednym z sześciu oficjalnych języków Organizacji Narodów Zjednoczonych. Faktycznie jest tylko jednym z języków mandaryńskich. Oparty jest na dialekcie pekińskim, ale nie jest z nim tożsamy. W poszczególnych państwach język ten nosi różne nazwy:

  • w ChRL jest nazywany putonghua (pinyin: pǔtōnghuà; dosł. „mowa powszechna”),
  • na Tajwanie – guoyu (pinyin: guóyǔ; dosł. „język państwowy”),
  • w Singapurze – huayu (pinyin: biāozhǔn huáyǔ; dosł. „standardowy język chiński”).

Standardowy język mandaryński wykształcił się w cesarskich Chinach jako lingua franca biurokracji. Stąd też pochodzi określenie „mandaryński”, będące tłumaczeniem chińskiego terminu 官話 guānhuà – „mowa urzędników”, czyli mandarynów, jak dawniej nazywano na Zachodzie urzędników chińskich (we współczesnej chińszczyźnie guanhua oznacza jednak zbiorczo wszystkie języki mandaryńskie, a nie język standardowy). W naturalny sposób dialekt stolicy – od czasów dynastii Ming był nią Pekin – był traktowany jako wzór do naśladowania, jednak do języka standardowego nie przeniknęły niektóre jego szczególne cechy (np. intensywna rotyzacja).

Pismo chińskie

Na terenie Chin używanych jest wiele systemów pisma, jednak zdecydowanie najbardziej rozpowszechnionym jest pismo chińskie – hanzi (汉字). Historia pisma chińskiego sięga XIV w. p.n.e. W przeciągu swojego istnienia, pismo chińskie przechodziło wiele zmian i kilka znaczniejszych prób standaryzacji. Najnowszy proces kodyfikacji rozpoczął się w latach 50-tych XX wieku, wraz z przejęciem władzy przez Mao Zedonga.

Tony w języku chińskim

Języki chińskie to języki tonalne. Oznacza to, że intonacja jest integralną częścią znaczenia każdej wypowiadanej sylaby. Europejczycy przyzwyczaili się do tego, iż intonacja przenosi dodatkowy przekaz emocjonalny. W językach chińskich jest niestety inaczej. Język chiński ma cztery podstawowe tony: wysoki, wysoko rosnący, opadająco rosnący oraz neutralny. Intonacja, z jaką wypowiemy sylabę, może zasadniczo zmienić jej znaczenie, na przykład, tāng z tonem wysokim to „zupa”, а táng z tonem wysoko rosnącym – „cukier”.

Największym wyzwaniem w nauce chińskiego jest poprawne wymawianie tonów. Można wpaść niemałą pułapkę używając nieodpowiedniego tonu. Przykładem ilustrującym jest wyraz „wo xiang wen ni” w różnych tonacjach może oznaczać „chcę Pana/i zapytać” oraz „chcę Pana/i pocałować „.

Kody cyfrowe w języku chińskim

Młodzież chińska w komunikacji internetowej korzysta z kodów cyfrowych. Dzięki zestawowi liczb został opracowany specjalny system komunikacji z często stosowanymi wyrazami. Na przykład, 520 – „Kocham Cię”, а 065 – „Przepraszam”.

Już na początku XX wieku podjęto próby latynizacji pisma chińskiego. Próby te zmierzały do całkowitego zastąpienia znaków chińskich alfabetem łacińskim. Rezultatem owych starań jest Hanyu Pinyin Fang’an (汉语拼音方案), zwany w skrócie Pinyin, obowiązujący od 1958 roku jako oficjalny system zapisu znaków na alfabet łaciński.

Putonghua jako spoiwo

Ustawa Chińskiej Republiki Ludowej o mówionym i pisanym standardzie języka chińskiego z 2000 roku nakazuje używanie tzw. standardowego języka chińskiego – putonghua w szkołach, mediach i sektorze usług. Rząd ChRL stara się więc najprawdopodobniej doprowadzić do sytuacji, w której putonghua stanowiłoby narzędzie unifikacji państwa.

W procesie wdrażania putonghua ważną funkcję odegrała administracja lokalna. W 2006 roku władze Szanghaju ogłosiły zasady wdrażania oraz szczegółowe wymagania dotyczące znajomości putonghua. Gazety, filmy i telewizja, z wyjątkiem tradycyjnej opery Yue, nie mogą posługiwać się formami dialektalnymi. Użycie dialektów nie jest jednak zupełnie zabronione.

Mnogość znaków pisma chińskiego nie ułatwia jego nauki, co w naturalny sposób przyczynia się do wysokiego poziomu analfabetyzmu w Chinach. Reforma pisma, a wcześniej dążenie do jego latynizacji, miały na celu głównie zmniejszenie liczby analfabetów w Państwie Środka. Pismo chińskie ma także siłę jednoczącą chiński naród, w całej jego mnogości języków i dialektów.

Nie do końca jest prawdą, że Chińczycy mogą się ze sobą nie dogadać, gdy każdy mówi swoim dialektem, ale zawsze mogą się ze sobą „dopisać”. Gdyby nie szalona wymowa oraz spora liczba znaków hieroglificznych, język chiński można byłoby nazwać jednym z najmniej skomplikowanych języków. Sytuacja wygląda jednak zgoła inaczej.

Rynek chińskojęzyczny

Mówiąc o języku chińskim nie sposób oczywiście nie wspomnieć o jego potężnej roli w handlu. Rynek chińskojęzyczny liczy prawie 1,4 miliarda konsumentów! Warto również zaznaczyć dużą rolę kanałów social media w pozyskiwaniu klientów. Największe portale społecznościowe w Chinach to Sina Weibo z liczbą aktywnych użytkowników na poziomie 462 milionów oraz Renren mogący pochwalić się liczbą 260 milionów aktywnych użytkowników, co stanowi ogromną bazę potencjalnych odbiorców. Aby kampanie reklamowe przyniosły oczekiwany rezultat, firmy zwracają się do biur tłumaczeń. Doświadczony tłumacz, sprawnie korzystający z technik perswazji i wiedzy o kulturze, potrafi dostosować przekaz do wybranego rynku (więcej o specyfice tłumaczeń marketingowych dowiedzą się Państwo z naszego materiału Specyfika tłumaczeń marketingowych).

Nie ma jeszcze ocen.

Rozmiar
Kontrast
Share via